Σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 1532 και 1533 ΑΚ όπως το πρώτο αντικαταστάθηκε και ισχύει με το άρθρο 14 Ν. 4800/21- 05- 2021 ΦΕΚ 8ΙΑ, στην περίπτωση που ο πατέρας ή η μητέρα, ή και οι δύο γονείς παραβαίνουν τα καθήκοντα που τους επιβάλλει το λειτούργημά τους για την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου ή τη διοίκηση της περιουσίας του ή αν ασκούν το λειτούργημα αυτό καταχρηστικά ή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν σε αυτό, το δικαστήριο μπορεί, εφόσον το ζητήσουν ο άλλος γονέας ή οι πλησιέστεροι συγγενείς του τέκνου ή ο εισαγγελέας, να διατάξει οποιοδήποτε πρόσφορο μέτρο. Ως «παράβαση των καθηκόντων», που επιβάλλει στους γονείς το λειτούργημα της γονικής μέριμνας, μπορεί να θεωρηθεί οποιαδήποτε συμπεριφορά των γονέων αντίθετη με τις επιταγές των άρθρων, που καθορίζουν τις υποχρεώσεις τους, όπως, λόγου χάρη, η ενέργεια πράξεων που αντιστρατεύονται στο συμφέρον του τέκνου, η παραμέληση των ειδικότερων υποχρεώσεων της επιμέλειας, όπως για ένδυση, υπόδηση, μόρφωση, περίθαλψη, ψυχαγωγία κ.λπ. του τέκνου, η παράβαση της διατροφικής υποχρέωσης έναντι του τέκνου και, γενικά, η αδράνεια των γονέων για τη λήψη μέτρων υπέρ του τελευταίου, όπου είναι αναγκαία η λήψη τους για το συμφέρον.
Ειδικότερα, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 1660 ΑΚ «Όταν η ένταξη του ανηλίκου στην ανάδοχη οικογένεια γίνεται διαρκέστερη, ενώ παράλληλα εξασθενούν οι δεσμοί του με τους φυσικούς γονείς του, οι ανάδοχοι γονείς έχουν το δικαίωμα να ζητούν από το δικαστήριο να αφαιρεί από τους φυσικούς γονείς εν μέρει ή εν λόγω την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου ή και τη διοίκηση της περιουσίας του. Στην τελευταία περίπτωση οι ανάδοχοι γονείς καθίστανται επίτροποι.»
Η ανάθεση γίνεται σε κατάλληλη οικογένεια, κατά προτίμηση συγγενική (ανάδοχη οικογένεια) και, αν αυτό δεν είναι δυνατό, σε κατάλληλο ίδρυμα. Όταν μόνο η επιμέλεια, ολικά ή μερικά, ανατίθεται στον τρίτο, αυτός δε γίνεται επίτροπος, εκτός αν του παραχωρούνται διαχειριστικές αρμοδιότητες σε σχέση με την περιουσία του τέκνου. Ωστόσο, ενώ η υπόδειξη του νόμου περί προτιμήσεως της συγγενικής αναδοχής είναι σαφής, δεν αποκλείεται όμως οι ιδιαίτερες συνθήκες της ατομικής περίπτωσης να αναδεικνύουν τρίτα πρόσωπα ως καταλληλότερα να τους ανατεθεί η φροντίδα του ανηλίκου, αν αυτά δεν υστερούν έναντι των συγγενών του από την άποψη των βασικών προσόντων, που είναι η σωματική, διανοητική και ψυχική υγεία τους και η αγάπη τους για τα παιδιά, συγχρόνως όμως εμφανίζουν μεγαλύτερη συναισθηματική επαφή και δέσιμο με τον ανήλικο, όπως πολλές φορές συμβαίνει με φιλικά πρόσωπα ευρύτερου οικογενειακού περιβάλλοντος του, εφόσον βέβαια αυτά πληρούν και τις λοιπές προϋποθέσεις καταλληλότητας που απαιτούνται με το άρθρο 8 του ν. 4538/2018, το οποίο επαναλαμβάνει τη ρύθμιση της παραγράφου 2 του άρθρου 1 του προϊσχύοντος π.δ. 86/2009.
Ωστόσο, οι ανάδοχοι γονείς δεν έχουν δικαίωμα να αιτηθούν αυτοτελώς την αφαίρεση της γονικής μέριμνας από τους φυσικούς γονείς χωρίς να περάσουν από τον εισαγγελέα πρωτοδικών, καθώς σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 1532 ΑΚ ορίζονται περιοριστικά τα ενεργητικώς νομιμοποιούμενα προς υποβολή της σχετικής αίτησης πρόσωπα. Τα εν λόγω πρόσωπα που νομιμοποιούνται είναι, ειδικότερα, ο έτερος γονέας, οι πλησιέστεροι συγγενείς του ανηλίκου και ο Εισαγγελέας Πρωτοδικών. Συνεπώς, μεταξύ αυτών δεν συγκαταλέγονται οι ανάδοχοι γονείς, στους οποίους καταλείπεται μόνο η δικονομική δυνατότητα υποβολής αιτήματος προς τον αρμόδιο Εισαγγελέα Πρωτοδικών, προκειμένου αυτός να υποβάλει τη σχετική αίτηση κατ’ άρθρο 1532 παρ. 1 ΑΚ.
Συνεπώς, ενώ οι ανάδοχοι γονείς νομιμοποιούνται να ζητήσουν την αφαίρεση της επιμέλειας του ανηλίκου κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, δεν έχουν δικαίωμα να αιτηθούν αυτοτελώς την αφαίρεση της γονικής μέριμνας. Στην τελευταία περίπτωση, δύνανται μόνο να απευθυνθούν στον αρμόδιο Εισαγγελέα Πρωτοδικών, προκειμένου ο ίδιος να κρίνει αν συντρέχει λόγος άσκησης της σχετικής αιτήσεως ενώπιον του δικαστηρίου περί αφαίρεσης της γονικής μέριμνας.
