Η επικείμενη αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις στο πεδίο του Αστικού Δικαίου μετά τη θέσπιση του Αστικού Κώδικα. Το σχέδιο νόμου δεν προέκυψε αιφνιδιαστικά, αλλά αποτελεί προϊόν μακράς νομοπαρασκευαστικής επεξεργασίας από ειδική επιτροπή που συγκροτήθηκε στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, με Πρόεδρο τον Επίτιμο Καθηγητή Αστικού Δικαίου κ. Απόστολο Γεωργιάδη και τη συμμετοχή πανεπιστημιακών, δικαστικών λειτουργών, δικηγόρων και συμβολαιογράφων. Το σχέδιο έχει ήδη εγκριθεί σε επίπεδο Υπουργικού Συμβουλίου και, σύμφωνα με τον κυβερνητικό σχεδιασμό, αναμένεται να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση εντός των επόμενων μηνών, με ορίζοντα ψήφισης – εκτός απροόπτου – έως το καλοκαίρι.
Ο στόχος της μεταρρύθμισης είναι η προσαρμογή του Κληρονομικού Δικαίου στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, η ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου και η μείωση των συγκρούσεων που ανακύπτουν κατά τη μεταβίβαση της περιουσίας μετά θάνατον. Το ισχύον πλαίσιο, παρά τη δογματική του συνοχή, οδηγεί συχνά σε αναγκαστικές συγκυριότητες, μαζικές αποποιήσεις κληρονομιάς και απαξίωση περιουσιακών στοιχείων, ιδίως ακινήτων και οικογενειακών επιχειρήσεων.
Η νόμιμη μοίρα διατηρείται αλλά αλλάζει η νομική της φύση και πλέον δημιουργεί χρηματική αξίωση, ώστε οι νόμιμοι μεριδούχοι να μην καθίστανται συγκύριοι στα αντικείμενα της κληρονομίας. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι αν ένας διαθέτης αφήσει ένα ακίνητο ή μια επιχείρηση σε συγκεκριμένο πρόσωπο, τα υπόλοιπα τέκνα θα μπορούν να αξιώσουν το χρηματικό ισοδύναμο της νόμιμης μοίρας τους, αποφεύγοντας τον κατακερματισμό της περιουσίας και διατηρώντας τη λειτουργικότητα παραγωγικών μονάδων. Για παράδειγμα, ένας γονέας που αφήνει την οικογενειακή επιχείρηση σε ένα παιδί, τα άλλα παιδιά θα μπορούν να ζητήσουν το χρηματικό ισοδύναμο της νόμιμης μοίρας τους, εξασφαλίζοντας τη συνέχιση της λειτουργίας της επιχείρησης και την οικονομική σταθερότητα της οικογένειας.
Παράλληλα, εισάγεται η δυνατότητα σύναψης κληρονομικών συμβάσεων, που επιτρέπουν στον διαθέτη να οργανώσει εν ζωή τη μεταθανάτια τύχη της περιουσίας του με δεσμευτικό τρόπο. Έτσι, ένας γονέας που δραστηριοποιείται σε οικογενειακή επιχείρηση μπορεί να συμφωνήσει με το παιδί που τη διαχειρίζεται ότι θα την αναλάβει μετά θάνατον, αποτρέποντας μελλοντικές διαμάχες και διασφαλίζοντας τη συνέχεια της οικονομικής δραστηριότητας.
Ο διαχωρισμός της κληρονομικής από την προσωπική περιουσία του κληρονόμου εξασφαλίζει ότι τα χρέη της κληρονομίας ικανοποιούνται αποκλειστικά από την ίδια την κληρονομία και δεν επιβαρύνουν την προσωπική περιουσία του κληρονόμου. Έτσι, ένας κληρονόμος ακινήτου με παλαιά τραπεζικά δάνεια ή οφειλές προς το Δημόσιο δεν χρειάζεται να αποποιηθεί την κληρονομιά για να προστατεύσει τα δικά του περιουσιακά στοιχεία, μειώνοντας τις μαζικές αποποιήσεις και επανεντάσσοντας σημαντικό όγκο περιουσίας στην οικονομική ζωή.
Στο πλαίσιο της εξ αδιαθέτου διαδοχής, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί 33% της περιουσίας όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί και 25% όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά, με τα παιδιά να κληρονομούν το υπόλοιπο. Αν δεν υπάρχουν παιδιά, ο σύζυγος κληρονομεί πριν από τους γονείς ή άλλους συγγενείς που έχουν κληρονομικό δικαίωμα, εξασφαλίζοντας έτσι δίκαιη κατανομή και ενίσχυση της θέσης του επιζώντος συζύγου. Οι επιζώντες σύντροφοι που έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα με τον σύζυγο, ενώ σε περίπτωση μακροχρόνιας συμβίωσης χωρίς σύμφωνο, ο επιζών σύντροφος κληρονομεί πλήρως αν δεν υπάρχουν άλλοι συγγενείς, υπό την προϋπόθεση τριετούς συμβίωσης και υποβολής αίτησης εντός τεσσάρων μηνών από τον θάνατο του διαθέτη.
Οι διαθήκες διατηρούνται, αλλά για να ισχύουν οι ιδιόγραφες πρέπει να ελεγχθεί η γνησιότητά τους με μάρτυρες και πραγματογνώμονες, ειδικά όταν προσκομίζονται από συγγενείς που δεν είναι παιδιά ή σύζυγοι ή αν έχει παρέλθει ένας χρόνος από τον θάνατο του διαθέτη. Για πρώτη φορά δίνεται η δυνατότητα σε ανηλίκους που έχουν συμπληρώσει το 16ο έτος να συντάξουν διαθήκη, ενώ άτομα με αναπηρία μπορούν να χρησιμοποιούν τεχνολογική υποστήριξη όπως φωνητικά βοηθήματα. Απαγορεύεται η σύνταξη διαθήκης σε νοσηλευόμενους σε νοσοκομεία, οίκους ευγηρίας ή ιδρύματα, όταν οι κληρονόμοι έχουν άμεση σχέση με τη διοίκηση ή παρέχουν υπηρεσίες σε αυτά. Η δημόσια και μυστική διαθήκη συντάσσονται ενώπιον συμβολαιογράφου με τη σύμπραξη δύο μαρτύρων, χωρίς δυνατότητα δεύτερου συμβολαιογράφου.
Επιπλέον, κάθε συγκληρονόμος μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο την εξαγορά των αντικειμένων της κληρονομίας άλλου συγκληρονόμου, με τίμημα που θα καθορίζεται δικαστικά αν δεν υπάρχει συμφωνία, εξασφαλίζοντας την αποτελεσματική αξιοποίηση των κληρονομιαίων ακινήτων.
Τέλος, εισάγεται η αυτοδίκαιη κληρονομική ανικανότητα σε περίπτωση προηγούμενης ποινικής καταδίκης του κληρονόμου για σοβαρά εγκλήματα κατά της ζωής, της υγείας ή της γενετήσιας ελευθερίας του διαθέτη, για να διασφαλίζεται ότι η κληρονομία δεν περιέρχεται σε πρόσωπα που έχουν διαπράξει σοβαρά εγκλήματα κατά του κληρονομουμένου.
Συνολικά, η μεταρρύθμιση επιχειρεί μια ισορροπία μεταξύ σεβασμού της οικογένειας, ενίσχυσης της ελευθερίας του διαθέτη και προστασίας της οικονομικής λειτουργικότητας της περιουσίας, αποφεύγοντας αναγκαστικές συγκυριότητες, κατακερματισμό περιουσίας και αδικίες προς τον επιζώντα σύζυγο ή σύντροφο, ενώ μειώνει τις συγκρούσεις και τις μαζικές αποποιήσεις. Η επιτυχία της θα εξαρτηθεί από την εφαρμογή των διατάξεων στην πράξη μετά την ψήφιση του νόμου από τη Βουλή.
*Η πληροφόρηση που εμπεριέχεται στο παρόν άρθρο δεν συνιστά νομική συμβουλή. Μια τέτοια νομική συμβουλή είναι δυνατό να παρασχεθεί μόνον από αρμόδια/ιο δικηγόρο του συγκεκριμένου τμήματος του γραφείου μας που εξειδικεύεται στον ειδικό τομέα δικαίου, αφού προηγουμένως λάβει υπόψη του/της το σύνολο των δεδομένων που θα εκτεθούν και θα μελετηθούν για την υπόθεσή σας.
