Σε μια ριζική αναθεώρηση του Κληρονομικού Δικαίου προχωρά το υπουργείο Δικαιοσύνης, το οποίο παρουσίασε στις 2/12/2025 το σχετικό Νομοσχέδιο σε μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού και επικαιροποίησης των σχετικών διατάξεων.Με το παρόν αναμορφώνεται εκ βάθρων το ισχύον κληρονομικό δίκαιο, με σκοπό την ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου, την προστασία της πραγματικής βούλησης του διαθέτη, την προσαρμογή των κληρονομικών θεσμών στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες και την αποτελεσματική λειτουργία της κληρονομικής διαδοχής. Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις αποτυπώνουν τον εκσυγχρονισμό του δικαίου των διαθηκών και της εξ αδιαθέτου διαδοχής, εισάγουν νέους θεσμούς που διευρύνουν την ιδιωτική αυτονομία και αποσαφηνίζουν ζητήματα που απασχόλησαν διαχρονικά τη θεωρία και τη νομολογία.
1. Προστασία της πραγματικής βούλησης του διαθέτη
Εισάγονται ασφαλιστικές δικλείδες κατά τη σύνταξη και κύρωση ιδιόγραφων διαθηκών, ιδίως με την υποχρεωτική κήρυξη της διαθήκης ως κυρίας όταν ο διαθέτης εγκαθιστά ως κληρονόμο πρόσωπο μακρινού βαθμού συγγένειας ή μη συγγενή. Σκοπός της ρύθμισης είναι η αποτροπή καταστρατήγησης και η διασφάλιση της γνησιότητας των τελευταίων βουλήσεων.
Εισάγονται νέοι θεσμοί κληρονομικών συμβάσεων στην ελληνική έννομη τάξη. Ειδικότερα:
- καθιερώνεται η κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου, με την οποία ο κληρονομούμενος δύναται να καταρτίζει σύμβαση με μελλοντικούς κληρονόμους, περιλαμβανομένων και μη συγγενών
- προβλέπεται η δυνατότητα σύναψης σύμβασης παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα.
Οι ρυθμίσεις αυτές ενισχύουν την προβλεψιμότητα και τη δυνατότητα προληπτικής διαχείρισης των κληρονομικών σχέσεων.
2. Προσαρμογή της κληρονομικής διαδοχής στις σύγχρονες μορφές οικογένειας.
Ενισχύεται η θέση του/της συζύγου και του συντρόφου σε σύμφωνο συμβίωσης στη νόμιμη διαδοχή, μέσω αναπροσαρμογής των μεριδίων και αναγνώρισης ουσιωδώς ενισχυμένου βαθμού προστασίας. Περαιτέρω, ο/η σύζυγος θα καλείται ως μόνος εξ αδιαθέτου κληρονόμος στην τρίτη τάξη. Διευκρινίζεται ρητά ο αποκλεισμός του εξ αδιαθέτου κληρονομικού δικαιώματος συζύγου ή συμβιούντος σε περιπτώσεις συναινετικής λύσης του γάμου ή του συμφώνου συμβίωσης. Περαιτέρω, καθιερώνεται, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, δυνατότητα κληρονομικής διαδοχής στην πέμπτη τάξη για τον σύντροφο σε ελεύθερη ένωση, αναγνωρίζοντας τη διάρκεια, σταθερότητα και πραγματική κοινωνική υπόσταση της συμβίωσης. Τέλος, καθορίζεται οριστικά η έκταση του κληρονομικού δικαιώματος του ετεροθαλούς αδελφού, επιλύοντας αντιφάσεις της θεωρίας και νομολογίας και παρέχοντας ασφάλεια δικαίου.
3. Μεταβολή του χαρακτήρα της νόμιμης μοίρας
Η νόμιμη μοίρα μετατρέπεται από εμπράγματο δικαίωμα σε ενοχικό, λαμβάνοντας τη μορφή χρηματικής αξίωσης. Με τον τρόπο αυτό διευκολύνεται η διαχείριση της κληρονομιαίας περιουσίας, αποφεύγεται ο τεμαχισμός ακινήτων και ενισχύεται η ευχέρεια του διαθέτη να καθορίσει την τύχη της περιουσίας του κατά τρόπο σύμφωνο με τη βούλησή του.
4. Διαχωρισμός κληρονομιαίας και ατομικής περιουσίας του κληρονόμου
Καθιερώνεται πλήρης διαχωρισμός της κληρονομιαίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου, ώστε τα χρέη της κληρονομίας να βαρύνουν αποκλειστικά την κληρονομιαία περιουσία. Η ατομική περιουσία του κληρονόμου παραμένει απρόσβλητη από τα χρέη του κληρονομούμενου, ακόμη και όταν αυτά υπερβαίνουν την αξία της κληρονομίας. Με τον τρόπο αυτό αίρονται οι λόγοι που οδηγούσαν σε εκτεταμένες αποποιήσεις κληρονομίας και μειώνονται οι αβεβαιότητες ως προς τις διαδοχικές προθεσμίες αποποίησης, ιδίως για μακρινούς συγγενείς. Με την νέα αυτή αλλαγή λοιπόν, τα χρέη θα εξοφλούνται αποκλειστικά από την κληρονομία και δεν θα επιβαρύνουν την ατομική περιουσία του κληρονόμου.
5. Κατάργηση παρωχημένων θεσμών του κληρονομικού δικαίου
Καταργούνται θεσμοί που δεν ανταποκρίνονται πλέον στις ανάγκες του σύγχρονου κληρονομικού δικαίου, όπως η νέμηση ανιόντος, η εκποίηση κληρονομίας και οι έκτακτες διαθήκες, με σκοπό την απλούστευση και εξορθολογισμό της νομοθεσίας.
Με τις ανωτέρω ρυθμίσεις επιχειρείται η συστηματική και ολοκληρωμένη αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου, με σεβασμό στη συνταγματική αρχή της προστασίας της οικογένειας και της ιδιωτικής αυτονομίας. Το νέο πλαίσιο στοχεύει στη διαμόρφωση ενός συνεκτικού, απλού και λειτουργικού συστήματος κληρονομικής διαδοχής, ικανού να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνίας και να παράσχει σταθερότητα στους πολίτες και τους νομικούς εφαρμοστές του δικαίου.
