Η ψήφιση του Ν. 5303/2026 επέφερε ριζικές αλλαγές στους κανόνες που διέπουν την εξ αδιαθέτου διαδοχή, δηλαδή την περίπτωση κατά την οποία ο κληρονομούμενος αποβιώνει δίχως να καταλείπει διαθήκη ή όταν η υπάρχουσα διαθήκη δεν καλύπτει το σύνολο της κληρονομίας. Οι νέες διατάξεις αποσκοπούν στην προσαρμογή του δικαίου στις σύγχρονες κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες, ενισχύοντας τη θέση του επιζώντος συζύγου και αναμορφώνοντας το σύστημα των τάξεων των κληρονόμων.
Πότε εφαρμόζεται η εξ αδιαθέτου διαδοχή
Η εξ αδιαθέτου διαδοχή εφαρμόζεται όταν ο κληρονομούμενος δεν έχει αφήσει διαθήκη, όταν η διαθήκη είναι άκυρη ή ακυρώσιμη, όταν δεν καλύπτει ολόκληρη την κληρονομία ή όταν οι εγκατεστημένοι κληρονόμοι αδυνατούν ή δεν επιθυμούν να αποκτήσουν την κληρονομία. Στις περιπτώσεις αυτές, ο νόμος καθορίζει ποια πρόσωπα καλούνται στην κληρονομία, ακολουθώντας μια συγκεκριμένη σειρά προτεραιότητας.
Οι τάξεις των εξ αδιαθέτου κληρονόμων
Με το νέο κληρονομικό δίκαιο διατηρείται το σύστημα των διαδοχικών τάξεων των συγγενών. Ωστόσο, εισάγονται ορισμένες ουσιώδεις αλλαγές ως προς τη θέση και τα ποσοστά ορισμένων κληρονόμων. Καταρχάς, στην πρώτη τάξη καλούνται τα τέκνα του θανόντος, ενώ σε περίπτωση που κάποιο από αυτά έχει προαποβιώσει, στη θέση του υπεισέρχονται οι κατιόντες του.
Ελλείψει των ανωτέρω προσώπων καλούνται οι γονείς, τα αδέλφια και οι κατιόντες των τελευταίων (δεύτερη τάξη).
Βασική τροποποίηση του νέου κληρονομικού δικαίου αποτελεί το γεγονός ότι, εάν εκλείπουν συγγενείς της πρώτης και της δεύτερης τάξης, στην τρίτη τάξη καλείται πλέον μόνο ο επιζών σύζυγος σε ολόκληρη την κληρονομία.
Συνεχίζοντας, στην τέταρτη τάξη καλούνται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του αποβιώσαντος και από τους κατιόντες αυτών τα τέκνα και οι εγγονοί τους.
Μία ακόμη σημαντική καινοτομία του νέου κληρονομικού δικαίου συνιστά η ΑΚ 1817, η οποία αναγνωρίζει για πρώτη φορά, περιορισμένη κληρονομική προστασία στο πρόσωπο που συζούσε με τον κληρονομούμενο σε ελεύθερη ένωση. Εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος, ο επιζών σύντροφος αποκτά δικαίωμα στο εξαίρετο, δηλαδή στα αντικείμενα της οικοσκευής που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της κοινής συμβίωσης, καθώς και δικαίωμα προσωρινής παραμονής στην κοινή κατοικία. Επιπλέον, σε περίπτωση έλλειψης συγγενών και επιζώντος συζύγου, ο νόμος προβλέπει τη δυνατότητα ο επιζών σύντροφος να κληθεί στην εξ αδιαθέτου διαδοχή (πέμπτη τάξη).
Τέλος, αν δεν κληρονομεί κανένας από τους κληρονόμους που καλούνται κατά το νόμο, ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος καλείται το Δημόσιο (έκτη τάξη).
Η θέση του επιζώντος συζύγου ειδικότερα
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει το νέο κληρονομικό δίκαιο στην προστασία του επιζώντος συζύγου, ενισχύοντας τη θέση του στην εξ αδιαθέτου διαδοχή.
Σύμφωνα με τη νέα διάταξη της ΑΚ 1810, όταν ο επιζών σύζυγος καλείται στην εξ αδιαθέτου κληρονομία μαζί με τους συγγενείς της πρώτης τάξης, λαμβάνει το ένα τρίτο της κληρονομίας αν συντρέχει με ένα τέκνο και το ένα τέταρτο αν συντρέχει με δύο τέκνα. Από την άλλη, όταν συντρέχει με τους συγγενείς της δεύτερης τάξης καλείται στο μισό της κληρονομίας.
Περαιτέρω, με βάση το ίδιο άρθρο, «αν στην κληρονομία περιλαμβάνεται ακίνητο το οποίο χρησίμευε όσο ζούσε ο κληρονομούμενος ως ο κύριος τόπος διαμονής του ιδίου και του συζύγου του, ο σύζυγος δικαιούται την αποκλειστική χρήση του ακινήτου χωρίς αντάλλαγμα για χρονικό διάστημα ενός (1) έτους από τον θάνατο του κληρονομούμενου».
Παράλληλα, διατηρούνται οι διατάξεις που αφορούν το εξαίρετο, το οποίο λαμβάνει κατά κανόνα ο σύζυγος, εκτός εάν υπάρχουν τέκνα στην κληρονομία, οπότε λαμβάνονται υπόψη και οι ανάγκες τους, εφόσον το επιβάλλουν οι ειδικές περιστάσεις για λόγους επιείκειας.
Οι αλλαγές που εισάγει ο Ν. 5303/2026 στο κληρονομικό δίκαιο και συγκεκριμένα στην εξ αδιαθέτου διαδοχή σηματοδοτούν μια ουσιαστική εξέλιξη του ελληνικού κληρονομικού δικαίου, καθώς επιχειρείται η εξισορρόπηση της προστασίας της οικογένειας με τις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες. Οι νέες ρυθμίσεις αναδιαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο επέρχεται η κληρονομική διαδοχή και ενισχύουν τη θέση προσώπων που μέχρι σήμερα δεν απολάμβαναν αντίστοιχης νομικής προστασίας, διαμορφώνοντας ένα περισσότερο σύγχρονο και λειτουργικό πλαίσιο.
*Η πληροφόρηση που εμπεριέχεται στο παρόν άρθρο δεν συνιστά νομική συμβουλή. Μια τέτοια νομική συμβουλή είναι δυνατό να παρασχεθεί μόνον από αρμόδια/ιο δικηγόρο του συγκεκριμένου τμήματος του γραφείου μας που εξειδικεύεται στον ειδικό τομέα δικαίου, αφού προηγουμένως λάβει υπόψη του/της το σύνολο των δεδομένων που θα εκτεθούν και θα μελετηθούν για την υπόθεσή σας
