Η ενημερωμένη συναίνεση του ασθενούς αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση της νομιμότητας κάθε ιατρικής πράξης και βασική έκφανση του συνταγματικά κατοχυρωμένου δικαιώματος της προσωπικότητας και της αυτοδιάθεσης. Η προηγούμενη, πλήρης και κατανοητή ενημέρωση του ασθενούς σχετικά με τη φύση της επέμβασης, τους κινδύνους, τις πιθανές επιπλοκές, τις εναλλακτικές θεραπευτικές επιλογές και τις συνέπειες της μη θεραπείας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την παροχή έγκυρης συναίνεσης. Ελλείψει αυτής, η ιατρική πράξη καθίσταται παράνομη και δύναται να θεμελιώσει πολλαπλές μορφές ευθύνης του ιατρού.
Καταρχάς, η διενέργεια ιατρικής πράξης χωρίς έγκυρη συναίνεση μπορεί να στοιχειοθετήσει αδικοπραξία κατά το άρθρο 914 ΑΚ. Για τη θεμελίωση της αδικοπρακτικής ευθύνης απαιτείται παράνομη και υπαίτια συμπεριφορά, ζημία και πρόσφορος αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της συμπεριφοράς και του ζημιογόνου αποτελέσματος. Η παρανομία δεν περιορίζεται σε ενεργητικές πράξεις, αλλά εκτείνεται και σε παραλείψεις, όπως η παράλειψη της υποχρέωσης ενημέρωσης του ασθενούς πριν από την πραγματοποίηση της θεραπευτικής πράξης. Παράλληλα, η υπαιτιότητα του ιατρού κρίνεται με βάση το πρότυπο του μέσου συνετού ιατρού της ίδιας ειδικότητας, σύμφωνα με τους κανόνες της ιατρικής επιστήμης και της επαγγελματικής δεοντολογίας. Η νομολογία του Αρείου Πάγου δέχεται παγίως ότι η παράβαση των κανόνων της ιατρικής επιστήμης ή των υποχρεώσεων επιμέλειας συνιστά παράνομη και υπαίτια συμπεριφορά, η οποία, εφόσον συντρέχουν οι λοιπές προϋποθέσεις, θεμελιώνει υποχρέωση αποζημίωσης και χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης κατ’ άρθρα 914 και 932 ΑΚ.
Παράλληλα, η ευθύνη του ιατρού εμπίπτει και στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8 του ν. 2251/1994 περί προστασίας του καταναλωτή. Η διάταξη αυτή εφαρμόζεται και στις ιατρικές υπηρεσίες, δεδομένου ότι ο ιατρός παρέχει τις υπηρεσίες του κατά τρόπο ανεξάρτητο και με δική του επιστημονική πρωτοβουλία. Η ευθύνη του θεμελιώνεται όταν, κατά την παροχή των υπηρεσιών του, προκαλεί παράνομα και υπαίτια περιουσιακή ζημία ή ηθική βλάβη στον ασθενή. Η σχετική ρύθμιση εισάγει ευνοϊκότερο καθεστώς προστασίας του ασθενούς, παρέχοντάς του τη δυνατότητα να αξιώσει τόσο αποκατάσταση της περιουσιακής ζημίας όσο και εύλογη χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη που υπέστη εξαιτίας της παράνομης ιατρικής πράξης.
Πέραν της αδικοπρακτικής ευθύνης, η έλλειψη ενημερωμένης συναίνεσης θεμελιώνει και ενδοσυμβατική ευθύνη. Η υποχρέωση ενημέρωσης απορρέει από τη σύμβαση ιατρικής αγωγής και συνιστά βασική συμβατική υποχρέωση του ιατρού, η οποία είτε προβλέπεται ρητώς είτε απορρέει από την αρχή της καλής πίστης (άρθρο 288 ΑΚ). Η παράλειψη ενημέρωσης συνιστά πλημμελή εκπλήρωση της σύμβασης και γεννά υποχρέωση αποζημίωσης κατά τις διατάξεις των άρθρων 330, 652 και 298 ΑΚ. Η συμβατική αυτή ευθύνη λειτουργεί αυτοτελώς και μπορεί να συντρέχει σωρευτικά με την αδικοπρακτική ευθύνη, παρέχοντας στον ασθενή περισσότερες δυνατότητες δικαστικής προστασίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ευθύνη της ιδιωτικής κλινικής. Σύμφωνα με το άρθρο 922 ΑΚ, η κλινική ευθύνεται αντικειμενικά για τις παράνομες πράξεις ή παραλείψεις του προστηθέντος ιατρού κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του. Η ευθύνη αυτή δεν εξαρτάται από πταίσμα της ίδιας της κλινικής, αλλά στηρίζεται στη σχέση πρόστησης και στην επιχειρηματική ωφέλεια που αποκομίζει από τη δραστηριότητα του ιατρού. Παράλληλα, όταν οι πράξεις τελούνται από όργανα νομικού προσώπου, εφαρμόζεται και το άρθρο 71 ΑΚ, σύμφωνα με το οποίο το νομικό πρόσωπο ευθύνεται εις ολόκληρον με το υπαίτιο φυσικό πρόσωπο για τη ζημία που προκλήθηκε κατά την άσκηση των ανατεθειμένων καθηκόντων.
Συμπερασματικά, η ενημερωμένη συναίνεση δεν αποτελεί απλή τυπική διαδικασία, αλλά ουσιώδη έκφανση της προστασίας της προσωπικότητας και της αυτονομίας του ασθενούς. Οι ως άνω νομικές βάσεις (προσβολή προσωπικότητας κατ' άρθρα 57-59 ΑΚ, αδικοπρακτική ευθύνη κατ' άρθρα 914 και 932 ΑΚ, ενδοσυμβατική ευθύνη κατ' άρθρα 330 και 652 ΑΚ, καθώς και ευθύνη παρόχου υπηρεσιών κατ' άρθρο 8 Ν. 2251/1994) προβάλλονται σωρευτικά και, όπου η φύση τους το επιβάλλει, επικουρικά η μία προς την άλλη, ώστε να καλύπτεται πλήρως η έννομη προστασία μου ανεξαρτήτως της νομικής βάσης που τυχόν ήθελε τελικώς κριθεί ως ισχύουσα.
*Η πληροφόρηση που εμπεριέχεται στο παρόν άρθρο δεν συνιστά νομική συμβουλή. Μια τέτοια νομική συμβουλή είναι δυνατό να παρασχεθεί μόνον από αρμόδια/ιο δικηγόρο του συγκεκριμένου τμήματος του γραφείου μας που εξειδικεύεται στον ειδικό τομέα δικαίου, αφού προηγουμένως λάβει υπόψη του/της το σύνολο των δεδομένων που θα εκτεθούν και θα μελετηθούν για την υπόθεσή σας.
