Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η υπ’ αριθμ. 1404/2026 απόφαση του ΣΤ΄ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία αναδεικνύει τα όρια της εξουσίας της φορολογικής διοίκησης κατά τη διαδικασία αναγκαστικής είσπραξης οφειλών προς το Δημόσιο, ιδίως όταν πρόκειται για ακίνητο που αποτελεί τη μοναδική κατοικία του οφειλέτη και της οικογένειάς του.
Η απόφαση θέτει στο επίκεντρο την αρχή της αναλογικότητας και την υποχρέωση της Διοίκησης να εξετάζει προηγουμένως εάν υπάρχουν άλλα περιουσιακά στοιχεία του οφειλέτη, από τα οποία θα μπορούσε να ικανοποιηθεί η δημόσια απαίτηση, χωρίς να απαιτηθεί η κατάσχεση της οικογενειακής του κατοικίας.
Το ιστορικό της υπόθεσης
Η υπόθεση αφορούσε την κατάσχεση ιδανικού μεριδίου ακινήτου, το οποίο αποτελούσε τη μοναδική κατοικία του οφειλέτη και της οικογένειάς του, για την είσπραξη οφειλών προς το Δημόσιο ύψους 142.917 ευρώ. Ο οφειλέτης προσέβαλε το πρόγραμμα πλειστηριασμού, επικαλούμενος, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη άλλων περιουσιακών στοιχείων και την παραβίαση της αρχής της αναλογικότητας. Το Διοικητικό Πρωτοδικείο και το Διοικητικό Εφετείο δικαίωσαν τον οφειλέτη, με αποτέλεσμα η υπόθεση να οδηγηθεί ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Η αρχή της αναλογικότητας και η προστασία της κατοικίας
Κεντρικό σημείο της απόφασης αποτελεί η παραδοχή ότι η μοναδική κατοικία του οφειλέτη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα κοινό περιουσιακό στοιχείο, χωρίς να συνεκτιμάται η ιδιαίτερη κοινωνική και συνταγματική της λειτουργία.
Η προστασία της κατοικίας συνδέεται άμεσα με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την οικογενειακή ζωή και τις συνταγματικές επιταγές των άρθρων 2 παρ. 1, 9 παρ. 1, 21 και 25 παρ. 1 του Συντάγματος.
Ασφαλώς, η είσπραξη των δημοσίων εσόδων αποτελεί θεμιτό σκοπό δημοσίου συμφέροντος. Ωστόσο, η άσκηση της εξουσίας αναγκαστικής εκτέλεσης δεν είναι απεριόριστη. Η φορολογική διοίκηση οφείλει να επιλέγει τα πρόσφορα και αναγκαία μέτρα, αποφεύγοντας εκείνα που συνεπάγονται υπέρμετρη επιβάρυνση του διοικουμένου.
Στο πλαίσιο αυτό, το Δημόσιο οφείλει, πριν από την κατάσχεση της μοναδικής κατοικίας, να έχει διερευνήσει ουσιαστικά την ύπαρξη άλλων περιουσιακών στοιχείων του οφειλέτη και να έχει τεκμηριώσει ότι αυτά δεν είναι πρόσφορα για την ικανοποίηση της απαίτησής του.
Επομένως, η κατάσχεση της μοναδικής κατοικίας δεν αποκλείεται απολύτως, αλλά δεν μπορεί να επιβάλλεται χωρίς προηγούμενη εξέταση εναλλακτικών τρόπων είσπραξης.
Η δικονομική σημασία της απόφασης
Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει και το δικονομικό σκέλος της κρίσης του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Ειδικότερα, γίνεται δεκτό ότι η πλημμέλεια που συνίσταται στην κατάσχεση της μοναδικής κατοικίας χωρίς προηγούμενη διερεύνηση άλλων πρόσφορων περιουσιακών στοιχείων μπορεί να προβληθεί από τον οφειλέτη για πρώτη φορά με ανακοπή κατά του προγράμματος πλειστηριασμού, ακόμη και εάν δεν είχε προηγουμένως ασκηθεί ανακοπή κατά της έκθεσης αναγκαστικής κατάσχεσης.
Η παραδοχή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς ενισχύει τη δυνατότητα δικαστικής προστασίας του οφειλέτη και αποτρέπει την απώλεια ενός ουσιαστικού λόγου ακυρότητας αποκλειστικά λόγω της μη έγκαιρης προσβολής της αρχικής πράξης.
Με τον τρόπο αυτό, η προστασία της μοναδικής κατοικίας αποκτά ουσιαστικό δικονομικό περιεχόμενο και δεν παραμένει απλώς μια γενική συνταγματική επιταγή.
Συμπεράσματα
Η απόφαση ΣτΕ 1404/2026 αποτελεί σημαντική εξέλιξη στη νομολογία για την αναγκαστική είσπραξη δημοσίων εσόδων, καθώς υπενθυμίζει ότι η αποτελεσματικότητα της φορολογικής διοίκησης πρέπει να συνυπάρχει με τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων του διοικουμένου.
Το βασικό της μήνυμα είναι ότι η κατάσχεση της μοναδικής κατοικίας δεν μπορεί να αποτελεί την αυτονόητη πρώτη επιλογή του Δημοσίου, χωρίς προηγούμενη ουσιαστική διερεύνηση της δυνατότητας ικανοποίησης της απαίτησης από άλλα περιουσιακά στοιχεία.
Χωρίς να καθιερώνει ένα απόλυτο ακατάσχετο της πρώτης κατοικίας, η απόφαση ενισχύει τις εγγυήσεις προστασίας του οφειλέτη, θέτει συγκεκριμένες υποχρεώσεις στη Διοίκηση και αναδεικνύει την αρχή της αναλογικότητας ως ουσιαστικό όριο στην άσκηση της εξουσίας αναγκαστικής εκτέλεσης.
*Η πληροφόρηση που εμπεριέχεται στο παρόν άρθρο δεν συνιστά νομική συμβουλή. Μια τέτοια νομική συμβουλή είναι δυνατό να παρασχεθεί μόνον από αρμόδια/ιο δικηγόρο του συγκεκριμένου τμήματος του γραφείου μας που εξειδικεύεται στον ειδικό τομέα δικαίου, αφού προηγουμένως λάβει υπόψη του/της το σύνολο των δεδομένων που θα εκτεθούν και θα μελετηθούν για την υπόθεσή σας.

