Η προστασία της ελεύθερης διαμόρφωσης της τελευταίας βούλησης αποτελεί θεμελιώδη αρχή του κληρονομικού δικαίου. Στο πλαίσιο αυτό, το νέο άρθρο 1724 ΑΚ εισάγει ειδικό περιορισμό στην ελευθερία σύνταξης ιδιόγραφης διαθήκης από πρόσωπα που περιθάλπονται σε φορείς παροχής υπηρεσιών υγείας ή κοινωνικής φροντίδας. Παρά τον θεμιτό προστατευτικό σκοπό της ρύθμισης, η διατύπωσή της εγείρει σημαντικά ερμηνευτικά ζητήματα ως προς την έκταση εφαρμογής της και τη συνοχή της με άλλους θεσμούς του κληρονομικού δικαίου.
Με το άρθρο 3 του Ν. 5303/2026 (ΦΕΚ Α΄ 81), το άρθρο 1724 ΑΚ απέκτησε νέο περιεχόμενο για τις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που αποβιώνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και εφεξής. Για θανάτους έως και τις 15 Σεπτεμβρίου 2026, εξακολουθεί να εφαρμόζεται η προηγούμενη διατύπωση του άρθρου, η οποία αφορά τη δημόσια διαθήκη.
Σύμφωνα με τη νέα διάταξη, η ιδιόγραφη διαθήκη που συντάσσεται από πρόσωπο το οποίο περιθάλπεται σε φορέα παροχής υπηρεσιών υγείας ή κοινωνικής φροντίδας, κατά τη διάρκεια της περίθαλψης ή εντός τριών μηνών από τη διακοπή της για οποιονδήποτε λόγο, είναι άκυρη κατά το μέρος που με αυτήν εγκαθίστανται κληρονόμοι νομικά ή φυσικά πρόσωπα που συνδέονται με τους φορείς αυτούς, καθώς και συγγενείς των προσώπων αυτών σε ευθεία γραμμή απεριόριστα ή έως τον τρίτο βαθμό σε πλάγια γραμμή, εξ αίματος ή εξ αγχιστείας, ή ο σύζυγος ή ο σύντροφος με σύμφωνο συμβίωσης των προσώπων αυτών. Εξαίρεση προβλέπεται όταν τα τιμώμενα πρόσωπα θα περιλαμβάνονταν στους εξ αδιαθέτου κληρονόμους του διαθέτη.
Παρά τον θεμιτό σκοπό της, η νέα διάταξη παρουσιάζει ορισμένα σημεία που χρήζουν περαιτέρω αποσαφήνισης.
-
Ως προς τα νομικά πρόσωπα:
Δεν προβλέπεται αντίστοιχη ρύθμιση για την περίπτωση κατά την οποία κληρονόμος εγκαθίσταται νομικό πρόσωπο που συνδέεται με άλλο νομικό πρόσωπο το οποίο σχετίζεται με τον φορέα περίθαλψης. Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση ομίλων εταιρειών, όπου μία εταιρεία συνδέεται με τον φορέα, ενώ άλλη εταιρεία του ίδιου ομίλου εγκαθίσταται κληρονόμος. Ανακύπτει, συνεπώς, το ερώτημα εάν η διαφοροποίηση αυτή συμβιβάζεται με τον προστατευτικό σκοπό της διάταξης.
-
Ανακύπτει ζήτημα συντονισμού με το άρθρο 1819 ΑΚ:
Το άρθρο 1819 ΑΚ προβλέπει τη νόμιμη κληροδοσία υπέρ προσώπου που έχει αναλάβει ουσιωδώς και χωρίς αντάλλαγμα τη φροντίδα του κληρονομουμένου, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις. Εάν εργαζόμενος φορέα περίθαλψης παρέχει επιπλέον, οικειοθελώς και χωρίς αντάλλαγμα, υπηρεσίες φροντίδας που εμπίπτουν στη συγκεκριμένη διάταξη, ενδέχεται να δικαιούται νόμιμη κληροδοσία, ενώ η εγκατάστασή του ως κληρονόμου με ιδιόγραφη διαθήκη μπορεί να είναι άκυρη. Η σχέση των δύο ρυθμίσεων χρήζει, επομένως, περαιτέρω ερμηνευτικής διερεύνησης.
-
Ως προς το εύρος εφαρμογής της ρύθμισης:
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το άρθρο 1724 ΑΚ καταλαμβάνει αποκλειστικά την ιδιόγραφη διαθήκη. Δεν προβλέπεται αντίστοιχος περιορισμός για τη δημόσια, τη μυστική ή την έκτακτη διαθήκη, ούτε για την κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου ή τη δωρεά αιτία θανάτου. Η διαφοροποίηση αυτή εγείρει ερωτήματα ως προς την αποτελεσματικότητα της προστασίας, καθώς η επιλογή διαφορετικού τύπου διαθήκης ή άλλης μορφής διάθεσης περιουσίας αιτία θανάτου ενδέχεται να οδηγήσει σε διαφορετικά αποτελέσματα. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη συστηματικής αξιολόγησης της νέας διάταξης σε συνδυασμό με τις λοιπές ρυθμίσεις του κληρονομικού δικαίου.
Ως εκ τούτου, το νέο άρθρο 1724 ΑΚ εισάγει έναν θεμιτό μηχανισμό προστασίας της ελεύθερης βούλησης προσώπων που βρίσκονται σε ευάλωτη θέση λόγω της περίθαλψής τους. Ωστόσο, η έκταση της ακυρότητας, οι προβλεπόμενες εξαιρέσεις και η σχέση της διάταξης με άλλους θεσμούς του κληρονομικού δικαίου αναδεικνύουν ζητήματα που χρήζουν περαιτέρω ερμηνευτικής αποσαφήνισης. Η συμβολή της νομολογίας και, ενδεχομένως, μιας στοχευμένης νομοθετικής παρέμβασης θα είναι καθοριστική για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προστασίας της ελεύθερης βούλησης του διαθέτη, χωρίς αδικαιολόγητους περιορισμούς στην ελευθερία διάθεσης της περιουσίας του.
*Η πληροφόρηση που εμπεριέχεται στο παρόν άρθρο δεν συνιστά νομική συμβουλή. Μια τέτοια νομική συμβουλή είναι δυνατό να παρασχεθεί μόνον από αρμόδια/ιο δικηγόρο του συγκεκριμένου τμήματος του γραφείου μας που εξειδικεύεται στον ειδικό τομέα δικαίου, αφού προηγουμένως λάβει υπόψη του/της το σύνολο των δεδομένων που θα εκτεθούν και θα μελετηθούν για την υπόθεσή σας.
