Δικηγορικό Γραφείο
ΜΜΕ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΚΤΟΝΙΑ

Η «σεξιστική ρητορική μίσους» ως νομικός όρος δεν υπάρχει ακόμη, αλλά νομικά κείμενα υποστηρίζουν την συμπερίληψή του. Η σεξιστική ρητορική μίσους που στοχοποιεί γυναίκες έχει αναφερθεί με διάφορους όρους όπως «σεξουαλική ρητορική μίσους», «σεξιστική ρητορική μίσους», «παρενόχληση λόγω φύλου στον κυβερνοχώρο», ή «κυβερνοχωροσεξισμός». Οι στόχοι είναι να ταπεινώσει και να αντικειμενοποιήσει τις γυναίκες, να καταστρέψει τη φήμη τους και να τις κάνει ευάλωτες και φοβισμένες. Πρόκειται για μια μορφή κοινωνικής διαπόμπευσης, διαδίδοντας το μήνυμα ότι η γυναίκα δεν είναι ένα πλήρες ανθρώπινο ον. Η ρητορική μίσους με κίνητρο το φύλο δημιουργεί, ενισχύει και διαιωνίζει την ιεραρχία των φύλων σε δημόσιους χώρους, καταστρέφει την ισότητα, την αλληλεγγύη και την ένταξη σε όλες τις κοινότητες και αυξάνει την έμφυλη βία (κατά των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ).

Η ρητορική μίσους που στοχοποιεί τις γυναίκες συχνά παραβλέπεται, γιατί είναι τόσο πολύ παρούσα στην καθημερινή ζωή και ,ως εκ τούτου, και στα ΜΜΕ που οι άνθρωποι δεν την αναγνωρίζουν καν. Για αυτό είναι ακόμα πιο επικίνδυνη. Ακόμα μεγαλύτερος είναι ο σεξισμός που βιώνουν οι γυναίκες σε περίπτωση πολλαπλών διακρίσεων, όταν π.χ. μια γυναίκα είναι ταυτόχρονα και πρόσφυγας ή μετανάστρια, ή Ρομά, ή μέλος εθνικής ή θρησκευτικής μειονότητας, ή ΑΜΕΑ ή ΛΟΑΤΚΙ, ή χρήστρια, ή κρατούμενη, κτλ.

Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η οποία ψηφίσθηκε και κυρώθηκε και από την χώρα μας, προβλέπει ότι «τα Κράτη Μέλη θα πρέπει να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την προώθηση αλλαγών στους κοινωνικούς και πολιτιστικούς τρόπους συμπεριφοράς γυναικών και ανδρών με στόχο την εξάλειψη των προκαταλήψεων, των εθίμων, των παραδόσεων και όλων των άλλων πρακτικών που βασίζονται στην ιδέα της κατωτερότητας των γυναικών ή σε στερεότυπους ρόλους για τις γυναίκες και τους άνδρες». Πρόκειται για μια σημαντική διάταξη, καθώς οι πρακτικές που βασίζονται στην ιδέα της κατωτερότητας των γυναικών βρίσκονται στο επίκεντρο του σεξισμού, ο οποίος μπορεί να λάβει τη μορφή σεξιστικής ρητορικής μίσους.

Η Σύμβαση τονίζει επίσης τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα και των μέσων ενημέρωσης και θεσπίζει την υποχρέωση των κρατών μελών να βρουν τρόπους για να ενθαρρύνουν ιδιωτικές εταιρείες και τα μέσα ενημέρωσης να θέσουν αυτο-ρυθμιστικά πρότυπα, για παράδειγμα να περιορίσουν οποιαδήποτε μορφή λεκτικής ή σωματικής κακοποίησης των γυναικών. Αυτό θα περιελάμβανε τη ρητορική μίσους λόγω φύλου, καθώς και οποιαδήποτε υποκίνηση σε βία κατά των γυναικών. Η υποχρέωση για την κυβέρνηση είναι να δώσει κίνητρα ή με άλλο τρόπο να ενθαρρύνει τους φορείς του ιδιωτικού τομέα να κάνουν ό,τι μπορούν για να βεβαιωθούν ότι κανένα από τα προϊόντα, τις υπηρεσίες ή τις διαφημίσεις τους δεν παρουσιάζουν μισογυνικές τάσεις ή δεν τους δίνει πλατφόρμα για να αναπτυχθούν.

Τον Ιανουάριο του 2016 το Συμβούλιο της Ευρώπης δημοσίευσε ένα έγγραφο με τίτλο «Ενθάρρυνση της συμμετοχής του ιδιωτικού τομέα και των μέσων ενημέρωσης στην πρόληψη της βίας κατά των γυναικών». Το έγγραφο αναφέρεται στη σημασία της παροχής καθοδήγησης και εργαλείων για να αποφευχθεί η σεξιστική και στερεοτυπική γλώσσα, καθώς και της ύπαρξης σαφών πολιτικών πλαισίων και μηχανισμών καταγγελιών για τη διασφάλιση της απόσυρσης του σεξιστικού και βλαβερού περιεχομένου στα μέσα ενημέρωσης.

Δυστυχώς, τίποτα δεν έχει γίνει προς αυτήν την κατεύθυνση.

Μέσα σε μία μιντιακή συνθήκη που προωθεί συγκεκριμένα συμπεριφορικά και αισθητικά πρότυπα, κατά πόσο μπορεί ο χώρος των ΜΜΕ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης να αποτελέσει πεδίο προβληματισμού πάνω σε θέματα έμφυλης εμπειρίας καθώς και εργαλείο ενδυνάμωσης και ευαισθητοποίησης, και κατά πόσο μπορεί να ασκήσει κακοποιητική κριτική και επιρροή;

Από όλη αυτή την εξαθλιωτική μιντιακή συνθήκη, ως introductory action, επιλέξαμε να ασχοληθούμε στο παρόν post με το σοβαρότερο φαινόμενο της γυναικοκτονίας και τον τρόπο προβολής του.

Σύμφωνα με την έκθεση «Η βία κατά των γυναικών και η προσχώρηση της Ε.Ε. στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης» που δημοσιοποίησε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 15 Νοεμβρίου 2017, η έμφυλη βία και συγκεκριμένα η ενδοοικογενειακή βία έχει καταστεί για τις Ευρωπαίες μεταξύ 15 και 44 χρόνων η πρώτη αιτία αναπηρίας και θανάτου, αφήνοντας πίσω ακόμη και τα αυτοκινητικά δυστυχήματα ή τον καρκίνο. Οι αριθμοί είναι τρομακτικοί, καθώς όπως καταγράφεται 50 γυναίκες στην Ε.Ε. δολοφονούνται κάθε εβδομάδα, από νυν ή πρώην σύντροφό τους».

Στην χώρα μας από την αρχή του έτους έχουν διαπραχθεί πάνω από 10 γυναικοκτονίες. Το 2019 άνοιξε με ένα φρικτό έγκλημα, τη δολοφονία της 29χρονης Αντζελίνας Πέτρου στην Κέρκυρα από τον πατέρα της, ο οποίος δεν ενέκρινε τον ερωτικό δεσμό της κόρης του. Το 2018 είχε κλείσει με ένα άλλο πολύκροτο έγκλημα, στο άλλο κοσμοπολίτικο νησί μας, στην άλλη άκρη του ελληνικού χώρου, τον βιασμό και φόνο της 21χρονης φοιτήτριας Ελένης Τοπαλούδη στη Ρόδο. Και το 2019 θα κλείσει, εκτός άλλου θλιβερού απροόπτου, με ένα άλλο αποτρόπαιο έγκλημα στην Καλαμάτα όπου ο σύζυγος περιέλουσε με βενζίνη την γυναίκα του και της έβαλε φωτιά. Σήμερα νοσηλεύεται σε κρίσιμη κατάσταση...

Γιατί, όμως, τα ΜΜΕ αποφεύγουν όχι μόνο να πουν με το όνομά τους τα συγκεκριμένα ειδεχθή εγκλήματα, αλλά προσφέρουν και εργαλεία κανονικοποίηςης, έμμεσης δικαιολόγησης και οιονεί ξεπλύματος του δράστη, χαρακτηρίζοντάς τα ως «εγκλήματα πάθους ή ζήλειας» ή «εγκλήματα τιμής» ή «οικογενειακές τραγωδίες»;

ΓΙΑΤΙ ΕΝΟΧΛΕΙ ΤΟΣΟ Ο ΟΡΟΣ ΓΥΝΑΙΚΟΚΤΟΝΙΑ;

Είναι, πλέον, βέβαιο ότι η ενόχληση δεν οφείλεται σε διαφορά γλωσσικών αντιλήψεων, αλλά ξεσηκώνει διότι το θέμα είναι πολιτικό και όχι γλωσσικό.

Όπως σημειώνει εύστοχα ο Σαραντάκος, ο νεολογισμός «γυναικοκτονία» ενοχλεί όπως ενοχλεί άλλους ο χαρακτηρισμός «ρατσιστικό έγκλημα» ή όπως μεγάλο τηλεοπτικό κανάλι είχε βάλει τίτλο «Τσακώθηκαν για το ποδόσφαιρο» στην είδηση της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα από τους χρυσαβγίτες. Και ανάλογα σοφίσματα έχουμε δει και από τους ρατσιστές της Αμερικής, οι οποίοι στο σύνθημα Black lives matter (Οι ζωές των Μαύρων έχουν σημασία) των Μαύρων που διαμαρτύρονται για τις ρατσιστικές δολοφονίες από την αστυνομία, αντιπαραθέτουν το All lives matter και κατηγορούν τους Μαύρους για… ρατσισμό επειδή προβάλλουν τα δικά τους μόνο θύματα.

Μήπως ήλθε η ώρα να εισάγουμε στο δίκαιό μας ένα αναγκαίο εγκληματολογικό και κοινωνικό κριτήριο, ώστε το συγκεκριμένο αδίκημα να αναγνωρισθεί νομικά ως η εκ δόλου αφαίρεση της ζωής γυναικών επειδή είναι γυναίκες, ως έγκλημα το οποίο σχετίζεται με πολιτισμικά συμφραζόμενα που θέλουν τη γυναίκα κατώτερη από τον άνδρα, χωρίς το αυτονόητο δικαίωμα στην αυτοδιάθεση του σώματός τους, το δικαίωμά τους να ορίζουν την προσωπική τους ζωή;

Αυτός θα ήταν κι ένας τρόπος να ενισχυθεί η συλλογή και η επεξεργασία τέτοιων στοιχείων, που δυστυχώς λείπουν από τη χώρα μας, ώστε να καταγράφονται επισήμως τέτοια περιστατικά ως γυναικοκτονίες, αλλά και να αντιμετωπίζονται αρμοδίως από τις δικαστικές Αρχές.

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΔΡΑΣΤΗ ΣΤΑ ΜΜΕ

Κάθε φορά που ένας άντρας βιάζει ή δολοφονεί βίαια μια γυναίκα με αποτέλεσμα να γίνεται πρώτο θέμα στα ΜΜΕ, ο πιο συνήθης χαρακτηρισμός που θα ακουστεί είναι «ψυχασθενής», «ψυχικά διαταραγμένος» ή «ψυχοπαθής». Μόνο που η απόδοση τέτοιων εγκλημάτων στην ψυχική κατάσταση του δράστη συσκοτίζει τις ρίζες της έμφυλης βίας και εν τέλει καταλήγει να την κανονικοποιει.

Αν οι άντρες σκοτώνουν τις συντρόφους τους, ή βιάζουν γυναίκες, επειδή είναι «τρελοί» θα πρέπει να μας εξηγήσει κάποιος γιατί οι «τρελές» γυναίκες δεν κάνουν το ίδιο. Ποια είναι αυτή η ψυχασθένεια που χτυπάει μόνο τους άντρες; Ποια είναι αυτή η «παράνοια» που παίρνει αυτήν την τόσο συγκεκριμένη μορφή όσον αφορά το φύλον τόσο του θύτη όσο και του θύματος; Αν οι άντρες σκοτώνουν και βιάζουν γυναίκες σε τόσο μεγάλα νούμερα, επειδή έχουν ψυχολογικά προβλήματα, γιατί δε βλέπουμε σχεδόν ποτέ γυναίκες με ψυχολογικά προβλήματα να σκοτώνουν και να βιάζουν άντρες, όταν αυτοί τις απορρίπτουν;

Είναι σαν αυτοί που ερμηνεύουν τις γυναικοκτονίες και τους βιασμούς ως «ψυχική διαταραχή», να αδυνατούν να ενώσουν τις τελίτσες ανάμεσα στην κυρίαρχη ρητορική που παρουσιάζει τις γυναίκες με ένα συγκεκριμένο, υποτιμητικό κώδικα και την βία που έρχεται να τις τιμωρήσει. Είναι σαν όλοι αυτοί να βλέπουν από τη μία τα χιλιάδες σχόλια αντρών που φαίνεται πόσο άχτι έχουν τις γυναίκες και πόσο κομμάτι της «ανδρικής φύσης» θεωρούν το βιασμό, και από την άλλη τους άντρες που το κάνουν αυτό πράξη και να αδυνατούν να συλλάβουν μια αιτιώδη σχέση ανάμεσα στα δύο.

Στην ουσία, αυτοί που επικαλούνται την ερμηνεία της ψυχικής διαταραχής παρουσιάζουν τα γεγονότα ως απόκλιση, αντί ως την mainistream αντίληψη, η οποία τίθεται σε εφαρμογή, και έτσι αγνοούν το πραγματικό πρόβλημα, δηλαδή την πατριαρχική, μισογυνική νοοοτροπία. Σε μια κοινωνία που παρουσιάζει τις γυναίκες ως σεξουαλικά αντικείμενα και κτήματα των αντρών, οι βιασμοί και οι γυναικοκτονίες δεν είναι πράξεις «παράλογες». Αντιθέτως, ακολουθούν κυριολεκτικά την πατριαρχική λογική. Κι αν διαπράττουν εγκλήματα τόσο προφανή, δεν είναι επειδή τρελαίνονται και χάνουν τον έλεγχο, αλλά ακριβώς, επειδή η πατριαρχία τους κάνει να θεωρούν την πράξη τους τόσο δικαιολογημένη που μπορεί να αναμένουν να μείνει ατιμώρητη. Η στάση τους απέναντι στις γυναίκες δεν εκδηλώθηκε αυθόρμητα και στιγμιαία ως ένστικτο, αλλά έχει σφυρηλατηθεί μέσω μιας μακράς διαδικασίας πατριαρχικής κοινωνικοποίησης. Για αυτό άλλωστε και τόσοι πολλοί ψύχραιμοι άντρες που δεν βρίσκονται εν βρασμώ ψυχής αλλά είναι αποστασιοποιημένοι από την κατάσταση εκφράζουν συχνά την συμπαράστασή τους και την πλήρη ταύτιση τους με τον δράστη.

Ταυτόχρονα, η αβασάνιστη επίκληση από αδαείς δημοσιογράφους στην ψυχική υγεία των δραστών στιγματίζει τα άτομα με ψυχικές ασθένειες τα οποία στατιστικά είναι πιθανότερο να υπάρξουν θύματα παρά θύτες βίας. Επιπροσθέτως, στιγματίζει τις ψυχικές νόσους και τις αναπηρίες, κάθε είδους, ως παράγοντες εγκλημάτων κατά της δήθεν αρμονικά δομημένης κοινωνίας, στρώνοντας έτσι το χαλί στον μισαναπηρισμό και σε νέα ρατσιστικά εγκλήματα.

Το στερεότυπο του «μανιακού δολοφόνου» που αρπάζει το αλυσοπρίονο και αρχίζει να σκοτώνει άσχετους δεν είναι παρά μία εξαίρεση. Στην πραγματικότητα οι γυναικοκτόνοι και οι βιαστές ξέρουν πολύ καλά τι κάνουν, δε βιάζουν και σκοτώνουν άγνωστες αλλά συνήθως γυναίκες πάνω στις οποίες η πατριαρχία τους καλλιεργεί την αντίληψη ότι έχουν δικαιώματα - συζύγους, κόρες, γυναίκες που βγήκαν μαζί τους ραντεβού και άρα θεωρούν οτι τους χρωστάνε σεξ - ή γυναίκες που ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες και άρα κανείς δε θα ασχοληθεί πραγματικά μαζί τους.

Όπως λέει και το γνωστό φεμινιστικό ρητό «οι βιαστές δεν είναι ράτσα ειδική, είναι άντρες καθημερινοί».

Ο κόμπος έφθασε πια στο χτένι. Πόσο ακόμα θα ανεχθούμε τον Λιάγκα και τους ομοίους του; Μας πνίγει η μπόχα της αμορφωσιάς, του αθώου και καλά καλαμπουριού, η αναπαραγωγή της κουλτούρας βιασμού. Έτσι όταν βλέπουμε μία περίπτωση σαν της Ελένης Τοπαλούδη, να ξέρουμε ότι αυτές οι ακραίες και αποκρουστικές μορφές βίας, δεν είναι άσχετες με την καθημερινή εκπαίδευση που κάνουν τα ΜΜΕ, είτε μέσα από τις εκπομπές είτε μέσα από τις διαφημίσεις.

Στο κατώφλι του 2020, για πόσο ακόμη θα ακούμε στα ΜΜΕ και τον δημόσιο λόγο: «έγκλημα για τα μάτια μιας γυναίκας», «άρωμα γυναίκας», «ασθενές φύλο», «το απόλυτο αρσενικό», «το απόλυτο θηλυκό» ή σε άλλες περιπτώσεις τα «τιμάω τα παντελόνια μου», «φέρσου σαν άντρας», «αυτό μου έλειπε, να βάλω φούστα», «οι άντρες δεν κλαίνε» κλπ.;

Κατανοούμε, βέβαια, ότι όσον αφορά στο πλαίσιο παραγωγής των ειδήσεων, καταγράφεται το χαμηλό ποσοστό των γυναικών που εργάζονται σε συντακτικά γραφεία και σε συντακτικές θέσεις υψηλού επιπέδου, ενώ οι διευθύνσεις των ΜΜΕ είναι ανδροκρατούμενες. Οι ηγεμονικές αξίες των ειδήσεων συνεχίζουν να αντιστοιχούν σε μια κουλτούρα κυριαρχούμενη από τους άντρες, η οποία διαπερνά την δημοσιογραφική ρουτίνα στις ειδησεογραφικές αίθουσες και καταλήγει στην «εκπαίδευση» της κοινής γνώμης.

Για αυτό, πιστεύουμε ότι οι γυναίκες εργαζόμενες στα ΜΜΕ, τον ηλεκτρονικό και έντυπο τύπο, από οποιοδήποτε μετερίζι, έχουν ένα πρωταρχικό κι ενεργό ρόλο στη μη ανοχή στον σεξισμό, στην καταγγελία και στην κατάρτιση ενός κώδικα πολιτικώς ορθού και συμπεριληπτικού δημοσίου λόγου. Ενός δημοσίου λόγου ,που δεν θα αντανακλά την αορατότητα των γυναικών ,ούτε τα σεξιστικά στερεότυπα που καταπνίγουν τη γυναικεία φωνή και διαιωνίζουν τις έμφυλες ανισότητες. Στερεότυπα που καταδικάζουν τις γυναίκες στην αφάνεια υψώνοντας τοίχους ορατούς και αόρατους βάζοντάς τις στο περιθώριο της δημόσιας ζωής και οδηγώντας τις τελικά στην πειθήνια «συμμόρφωσή τους» στα πρότυπα και τους ρόλους ενός κόσμου φτιαγμένου αποκλειστικά για άνδρες, ενός κόσμου, που οφείλουν να παρέμβουν και αποφασιστικά με τη δράση τους να αλλάξουν.

Εμείς, ως νομικοί της πράξης, έχουμε χρέος να συνεισφέρουμε στην αποδόμηση όλων των πιο πάνω φαινομένων στα ΜΜΕ και την διαφήμιση και με την καμπάνια μας αυτή, που ανοίγει με το σοβαρότερο θέμα της γυναικοκτονίας, αναλάμβανουμε συγκεκριμένες δράσεις και πρωτοβουλίες με συνεχείς δημοσιεύσεις στην ιστοσελίδα μας, εισηγήσεις, ημερίδες και συλλογή καταγγελιών προς το ΕΣΡ και την ΕΣΗΕΑ.

Θα ακολουθήσουν άρθρα και δράσεις σχετικά με την προβολή και ανάδειξη της σημασίας της συναίνεσης, της ενδοοικογενειακής βίας, της σχεσιακής βίας, της παρενόχλησης, του body shaming, της αορατότητας της γυναίκας στον λόγο, της αυτοδιάθεσης, του λεκτικού σεξισμού κλπ., όπως προβάλλονται στα ΜΜΕ και την διαφήμιση.

ΑΠΕΥΘΥΝΟΜΑΣΤΕ στις γυναίκες δημοσιογράφους, αρχισυντάκτριες, παραγωγούς κλπ, αλλά και σε κάθε εργαζόμενη στα ΜΜΕ, τον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο και τις καλούμε να συνεισφέρουν στην δράση μας αυτή.

ΑΠΕΥΘΥΝΟΜΑΣΤΕ σε όλες και όλους μας ως καταναλώτριες/ές ενός παρηκμασμένου και προσβλητικού για την νοημοσύνη μας μιντιακού προϊόντος, ενός προϊόντος που δεν το αξίζουμε κι ενός δημόσιου λόγου που ευτελίζει, υποτιμά και καταδικάζει την γυναίκα στην αφάνεια.

ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕ ΤΟ #changemediaforher ΣΤΙΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΑΣ ΣΤΑ SOCIAL MEDIA ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗΣ ΜΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΝΑ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΟΥΜΕ ΤΑ ΜΜΕ ΠΟΥ ΜΑΣ ΑΞΙΖΟΥΝ.