Δικηγορικό Γραφείο
Το Σπίτι της Bernarda Alba

Με αφορμή το σπίτι της Bernarda Alba

[…] Στη θέαση του έργου το σπίτι της Bernarda Alba γίνεσαι κοινωνός μιας ιστορίας τοποθετημένης στο χωροχρόνο της προεμφυλιακής Ισπανίας του 1936, που λειτουργεί προειδοποιητικά για τον επερχόμενο αλληλοσπαραγμό και για την κατάρρευση μιας στιλιζαρισμένης, συντηρητικά δομημένης, κοινωνίας που προκαλεί ασφυκτικό πνίξιμο, καταπιέζοντας τις ανθρώπινες ανάγκες και επιβάλλοντας τον τυπικό και ακραίο καθωσπρεπισμό. Τα επίπεδα ανάγνωσης του έργου είναι πολλαπλά και τα μηνύματα ισχυρά ραπίσματα που αντέχουν και στο σήμερα […] Θα λέγαμε ότι ξεπηδούν ανάγλυφα μέσα από την θέαση και την ανάγνωση της Bernarda Alba, πριν και πρώτα από όλα ο φασισμός, η πολιτική επιβολή, ο αυταρχισμός και η ταξική ανισότητα […]

Πολλοί μελετητές κάνουν το λάθος να βλέπουν το πρόσωπο της Bernarda Alba ως έκφραση μητριαρχικής εξουσίας. […] Η εξουσία της Bernarda δεν είναι μητριαρχική. Είναι δοτή, ασκείται ως καθαρά πατριαρχική, ελλείψει του αρχικού προτύπου, είναι πολιτική, είναι καθεστωτική και αυταρχική. Το έργο αποκτά πολιτική χροιά, καθώς ο Lorca εκφράζει την αντίθεσή του στην επικείμενη χούντα του Franco, έντεχνα και κεκαλυμμένα, προσωποποιώντας την μέσω του αυταρχικού χαρακτήρα της Bernarda. Η τυραννική συμπεριφορά της Bernarda προοικονομεί το επερχόμενο φασιστικό καθεστώς που, ως γνωστόν, βασίστηκε στην υποστήριξη της Καθολικής Εκκλησίας και των πιο συντηρητικών, φανατικά αντικομμουνιστικών δυνάμεων της μεγάλης Ιβηρικής Χώρας.

Η καταπίεση φέρνει ακόμα μεγαλύτερη καταπίεση, το τραγικό τέλος αφήνει ωστόσο μια νότα ελπίδας, αφού η δίψα για ελευθερία πάντα θα αποδεικνύεται ισχυρότερη και από το πιο απολυταρχικό καθεστώς και θα βρίσκει τρόπο να διαπερνά το τείχος του μίσους. […] Το Σπίτι είναι μικρογραφία ολόκληρης της χώρας και η συμβολοποίηση της Bernarda την καθιστά τραγική φιγούρα, εκπρόσωπο ενός συστήματος κυτταρικά αρτηριοσκληρωτικού. Όποιος προσπαθήσει να ξεφύγει από αυτή την ψυχολογική μέγγενη αφανίζεται, όπως η Adela, και στο τέλος παραμένει μετέωρη η κραυγή της μάνας «Η κόρη μου πέθανε παρθένα» σαν νικητήρια ιαχή φασιστοειδούς μορφώματος. […] Φυσικά θα ήταν αστοχία να παραβλέψουμε την γενεσιουργό αιτία της ανόδου του φασισμού, δηλαδή την ταξική ανισότητα. Η Bernarda έχει μια βαθύτατη και ακραία αίσθηση της τάξης στην οποία ανήκει, αυτής της αγροτικής μπουρζουαζίας. Θέλει να κρατήσει το όνομα και τα πλούτη της οικογένειας. Η οικογένειά της ανήκει στην κυρίαρχη τάξη, στην τάξη που κρατά στα χέρια της την πολιτική εξουσία τόσο στη συγκεκριμένη περιοχή όσο και σε ολόκληρη τη χώρα. […] Ανέκαθεν ήταν ταξική η πάλη. Η Bernarda ενσαρκώνει με τη στάση της αυτή ακριβώς την τάξη, πρωτόγονη και ωμή, όπως είναι κάθε κυρίαρχη τάξη που προσπαθεί να επιβληθεί και να μας πείσει μέσω διαφόρων μέσων ότι κατέχει την απόλυτη αλήθεια, ενώ στην πραγματικότητα, το μόνο που κατέχει είναι το ακόρεστο πάθος για συσσώρευση πλούτου και εξουσίας με κάθε θεμιτό και κυρίως αθέμιτο μέσο. Η Bernarda Alba αποτελεί την επιτομή της κοινωνικής και πολιτικής τάξης. Αν ένα πρόσωπο είναι ανυπάκουο, αυτό σημαίνει ότι αυτομάτως μετατρέπεται σε εχθρό της, […] και πάνω σε αυτή τη νοοτροπία εναποθέτει την κριτική του ματιά ο ποιητής, ο οποίος μην ξεχνάμε λέει ότι είναι επαναστάτης γιατί δεν υπάρχει αληθινός ποιητής που να μην είναι επαναστάτης και εξαίρει την ανυπακοή στο τελευταίο αυτό έργο του, που μοιάζει να αντικαθρεπτίζει τις δύο όψεις του φρανκικού καθεστώτος: Ο τύραννος και οι υποταγμένοι από την μία και οι ανυπότακτοι από την άλλη. Και έρχεται να ενωθεί με έναν άλλο μεγάλο, τον Oscar Wilde, που έλεγε σοφά: «Η ανυπακοή στο βλέμμα κάποιου που έχει διαβάσει ιστορία συνιστά πρωταρχική αρετή. Η πρόοδος επιτυγχάνεται μέσα από την ανυπακοή και την επανάσταση».

[…] Η Bernarda Alba, λοιπόν, είναι ένα ανδρόγυνο, ένα υποκατάστατο του «πάτερ φαμίλια», της φαλλικής και πατριαρχικής εξουσίας. Στο έργο δεν εμφανίζεται κανένας ανδρικός χαρακτήρας, η ανδρική και συστημική καταπίεση, όμως, είναι διάχυτη σε όλο το έργο. Η μάνα – πατριάρχης είναι η εκπρόσωπος της συντηρητικής κοινωνίας που έχει ως σκοπό να διατηρήσει αυτά που έχει διδαχθεί και έχει υπομείνει και η ίδια από τη μικρή της ηλικία. Θέλει να κρατήσει τις κόρες της υποταγμένες στις κοινωνικές προκαταλήψεις και υπόδουλες σε μια απάνθρωπη πραγματικότητα. Η Bernarda είναι ταυτόχρονα θύτης και θύμα αυτής της τυραννικής νοοτροπίας και συμπεριφοράς. Όπως θύτες απέναντι στις άλλες γυναίκες, αλλά και θύματα, είναι όσες γυναίκες μέσα από την εσωτερικευμένη καταπίεση και τον μισογυνισμό γίνονται θεματοφύλακες πανάρχαιων στερεοτύπων και ηθικών προκαταλήψεων.

[…] H ενδοοικογενειακή βία είναι τρομοκρατία με περισσότερα θύματα. Απλώς για τα θύματα αυτά επιφυλάσσεται πολύ λιγότερο budget για να θεραπεύσει τα τραύματά τους που είναι ακριβώς τα ίδια με των θυμάτων της τρομοκρατίας. Κατά τον ίδιο τρόπο οι γυναίκες θύματα ενδοοικογενειακής βίας υποφέρουν για τα υπόλοιπα χρόνια τους, αν όχι μέχρι το τέλος της ζωής τους, από αισθήματα συνεχούς φόβου, τεταμένης προσοχής, ελλιπούς ασφάλειας, όπου και αν πάνε, μηδενικής αυτοεκτίμησης και προσωπικής ανεπάρκειας. Είναι ακριβώς τα συμπτώματα στα οποία στοχεύουν οι τρομοκράτες μόνο που οι κακοποιητικοί σύντροφοι το επιτυγχάνουν αποτελεσματικότερα. […] Στη Bernarda Alba βλέπουμε σχεδόν όλες τις μορφές της ενδοοικογενιακής βίας: Φυσική κακοποίηση, λεκτική βία, ψυχολογική βία από τη Μάνα πατριάρχη προς τα παιδιά, η οποία δεν μπορεί παρά να είναι αναπαραγωγή της ήδη εισπραχθείσας βίας από το Πατέρα προς τη Μάνα. Δηλαδή, ανακύκλωση και αναπαραγωγή.

[…] Σε κάθε περίπτωση είναι λεπτές οι ισορροπίες στην σεξιστική ρητορική μίσους και επειδή πιστεύουμε στην ελευθερία του λόγου, ο στόχος μας δεν είναι να σιγάσουμε διοικητικά και ποινικά όλες τις σεξιστικές και πατριαρχικές φωνές, δεν είναι η καταστολή, αλλά η εκπαίδευση και η ανάπτυξη πολιτικού λόγου κόντρα σε αυτές τις φωνές, διότι παραβιάζουν τα δικαιώματα των γυναικών, καταστρατηγούν την ισότητα, ενισχύουν τις διακρίσεις και τη βία κατά των γυναικών και οδηγούν την κοινωνία σε αντίστροφη πορεία οπισθοδρόμησης. Το ιστορικό στοίχημα της μάχης κατά του Φασισμού που αναβιώνει σε κάθε ευκαιρία και με κάθε αφορμή, δεν χάθηκε ακόμα, είναι μια αέναη πάλη άλλοτε με πισωπατήματα και άλλοτε με φοβισμένα βήματα μπροστά. Στο χέρι μας είναι να παλέψουμε τον εσωτερικευμένο φόβο και να διεκδικήσουμε την ελευθερία. Δεν υπάρχει, όμως, κάτι που να λέγεται ελευθερία για ένα μόνο άτομο. Η αντίληψη της ελευθερίας των αστικών δημοκρατιών ήταν ανέκαθεν μια περιοριστική ελευθερία. Μία ελευθερία που αναγνωρίζεται μόνο στις ελίτ της τάξης, της φυλής και του φύλου. Μια ελευθερία που αποκτά την αξία της, ακριβώς επειδή είναι βασισμένη στην εξουσία της άσκησης αποκλεισμών. Αυτή την ελευθερία θέλουμε για τα παιδιά μας;

Ασημίνα Καούνη
Δικηγόρος

Απόσπασμα από την εισήγηση:
1936 – 2017: Η αέναη πάλη με τον αυταρχισμό. Το ιστορικά χαμένο στοίχημα